Boekvoorstelling Het Leven van Martial “Ti" Van Schelle in het Fort van Breendonk

16 november 2026 Fotoreportages
tekst en foto's: David Steenhuyse

 

Zelf beschouwt Reinhart Croon zijn onlangs verschenen Het Leven van Martial “Ti" Van Schelle niet als een Breendonkverhaal, maar op vraag van Standaard Uitgeverij moest het er wel de insteek van hebben. De uit de vergetelheid gehaalde sportkampioen, zakenman en verzetsheld Martial Van Schelle spendeerde de laatste twee maanden van zijn leven in het gruwelijke Fort van Breendonk. De boekvoorstelling vond er op zaterdag 14 november plaats. In de daarna volgende rondleiding van historicus, gids en podcastmaker Jo Van Dessel liepen we in het spoor van de man die er een karig onderkomen had, vermoedelijk aan de folterhaak werd gehangen en zijn laatste zucht slaakte op het executiepleintje.

 

Marc Coucke avant la lettre

In een volle zaal interviewt acteur, radio- en tv-presentator Joris Hessels zowel Reinhart Croon als Jo Van Dessel over hun aanpak om het leven van de in Merksplas geboren Martial Van Schelle (1899-1943) te reanimeren in de vorm van een stripverhaal of via rondleidingen en een podcast. Dat Reinhart dat niet op een saaie "en toen gebeurde er dit en toen dat" manier wou doen, kon je al lezen in dit interview van Wouter Porteman. 

"Ik droom in beelden", laat hij terloops vallen. Jo pikt daar meteen op in: "Hij kan in drie beelden een heel verhaal vertellen." De historicus in hem komt daartegen niet in opstand. "De strip heeft beslist zijn bestaansrecht." Bovendien zijn er bitter weinig bronnen om uit te putten. Reinhart: "Het is geen werk van wetenschappelijke aard. Ik heb het raden naar wat zijn persoonlijkheid was, noch zijn politieke voorkeur. Uiteindelijk bestaan er geen lange interviews met hem. Veel dingen weten we niet, over zijn Duitse vriendin bijvoorbeeld. Daar maak ik dan dankbaar misbruik van. (...)  Ik probeer gewoon een consistent verhaal neer te zetten." En daarbij hoort ook het kill your darlings-principe.

Van Schelles moeder kwam om in de nasleep van een Duitse torpedoaanval op een passagiersschip in 1915. Tijdens het interview wordt geopperd dat Martials aversie voor Duitsland mogelijk daarvandaan komt. Voor Reinhart was dit gegeven een "shortcut" in zijn strip, een truc van de foor om het verhaal te laten opschieten. Jo nuanceert: "Zijn moeder als drijfveer? Daar ben ik niet helemaal zeker van, maar karakterieel zal het hem gevormd hebben. Zelf leefde hij in België de American Dream. Zo heeft hij in de VS crawl geleerd, wat hij in België heeft geïntroduceerd." 

Van Schelle ontpopte zich tot een ware sportkampioen en excelleerde in het zwemmen. In die discipline nam hij viermaal deel aan de Olympische Spelen van 1920, 12924, 1928 en 1936. Bij die laatste was hij een bobsleeër. Hij stond ook op de skilatten, wat hem later nog van pas kwam tijdens de bezetting om onder het mom van skischolen in de Alpen mensen te laten vluchten. Hij opende een sportwinkel, bouwde de eerste schaatsbaan van België en bouwde in heel België schaatsbanen waardoor hij de schaatssport weer deed heropleven. Hij bouwde ook zwembaden. Interviewer Joris vat hem samen als een "Marc Coucke avant la lettre", meteen gecounterd door Reinhart: "Maar wel sportief." Jo: "Hij durfde out of the box te denken en risico's te nemen. Hij leidde een eigen verzetsgroep van twaalf-dertien man die almaar groeide"

Brussels ketje

Joris merkt op dat het een heel Belgisch album is, met odes aan kunstenaars als Léon Spilliaert, René Magritte, Arno, het Antwerpse Sportpaleis (nu AFAS Dome), Brussel,... Reinhart: "Ik voelde hem aan als een Brusselse ket. Ik zat vanzelf in die Brussels-Belgische sfeer." Bij de signeersessie valt ons oog op enkele uitgeknipte sjablonen die Reinhart als hulpmiddel gebruikt om dédicaces te tekenen. Rechtstreekse inspiratie hiervoor vond hij bij een roemrijke Brusselse ket: Kuifje.

En dan is er ook nog de surrealistische laag waarin niet alles is wat het lijkt. Dat resulteert niet alleen in vindingrijke beelden in Reinharts strip, het zat ook in Van Schelles leven verweefd. Tot op het grimmige eind zelfs, want hij wou niet inzien dat het gevaar als lid van het verzet om de hoek loerde en dacht er daarom niet aan zich tijdig uit de voeten te maken. Reinhart: "Hij heeft zijn testament geschreven in Breendonk, wat op zich al een prestatie is. Het zal dan wel geweest zijn dat hij aanvoelde dat het einde naderde." 

Jo: "Hij gebruikte zijn positie in de jetset van België om te spioneren. Het deed hem pijn dat anderen maar niet wilden snappen dat hij bij hoge Duitse officieren zat om informatie in te winnen. In Breendonk kreeg hij te maken met lokale SS en iedereen kende hem. Toen hij zijn testament schreef, zal hij wel een voorgevoel gehad hebben dat er iets zou kunnen gebeuren. In Breendonk werd hij beschouwd als een gijzelaar. Volgens een aantal van zijn medegevangenen zat hij ook in het verscherpt verhoor (de folterkamer, red.). De Abwehr wist veel. Ze zullen hem een en ander voor de voeten geworpen hebben." Van Schelle zou dan doorgehad hebben dat hij door de mand zou vallen, maar hij diste slechts namen op van verzetslieden waarvan hij al wist dat ze opgepakt waren. Andere groepen liet hij zo buiten schot.

“Ne kerel"

Reinhart werkte tien maanden lang aan het 104 pagina's tellend album, waaran 94 strippagina's en een dossier. Voor andere opdrachten hield hij de boot af. "Zo heerlijk. In plaats van zeven of acht borden draaiend te houden die me stress geven, werkte ik dagelijks, ook op zondag, van acht uur 's morgens tot tien uur 's avonds. Ik voelde me rustig. Ik moest maar met één ding bezig zijn."

De vraag werpt zich op of het album ook een verhaal over verraad is. Reinhart: "Dat hoort bij de oorlog, zeker? Feitelijk collaboreerde hij. Hij organiseerde feestjes met Duitsers, plaatste advertenties in Duitse kranten, verdiende geld aan Duitse klanten. Maar dat was maar één kant van het verhaal. (...) Ik hoop dat ik hem eer aandoe als mens van vlees en bloed en dat we mogen beseffen dat we veel te danken hebben aan zo'n soort mensen."

Jo: "Hij is een held in de zin van iemand naar wie je kan opkijken. Hij had wel een voorsprong in het leven. Hij bezat veel charisma, hij had een drive in alles wat hij deed. Hij was 'ne kerel'. Wat zou er gebeurd zijn als jij het Fort van Breendonk had overleefd? Dan waren er nog altijd Van Schelle-sportwinkels." 

In 94 pagina's kreeg Reinhart alles erin wat voor een lezer een heel concreet verhaal is met soms maar een woord of een beeld, soms op een ludieke manier. Reinhart snapt de kracht van humor als relativerend en machtig wapen. Martials testament presenteert hij als een poëtisch requiem met afwisselend kordate beelden en droombeelden. Reinhart: "Clichés over hoe Breendonk in de media kwam, zijn mijn stijl niet. Ik wil geen harde dingen laten zien, ik wilde vooral contrast tonen tussen zijn leven vóór Breendonk, waarbij alles wat hij aanraakte, veranderde in goud, tot in Breendonk, waar hij nauwelijks twee maanden later wordt gefusilleerd en alles voorbij is. Het is een contrast tussen een mooi leven en een vreselijke einde."

Expo, biografie en theaterstuk

Het Fort van Breendonk maakt gretig gebruik van het laatste hoofdstuk in de strip van Reinhart Croon. In vitrines kan je zijn originele pagina's zien, fotomateriaal dat als documentatie diende, de schutbladen met Van Schelle als sportman. Zijn album ligt er ook tussen de vele publicaties over Breendonk, waaronder het in oktober 2026 verschenen boek Held, een biografie van Martial Van Schelle door Leen Huet, die in het huis van de man woont.

Ook Onze Oorlog, de strip van Mario Boon, is er nog steeds te koop. Hij werkt aan een opvolger. Onze Oorlog werd in 2022 eveneens in het Fort voorgesteld. Lees hier de reportage van toen.

Sinds 8 november loopt in het Fort ook de theatervoorstelling De Tekenaar van Breendonk over het leven van Jacques Ochs (1883-1971), een Belgsiche tekenaar en cartoonist en net als Van Schelle een Olympiër. Hij legde zich toe op het schermen. Hij werkte als politiek cartoonist voor het satirische weekblad Pourquoi Pas? Zijn scherpe pen om onrecht, hypocrisie en machtsmisbruik aan te klagen, kostte hem tijdens de bezetting bijna het leven. Hij werd gearresteerd door de Gestapo en opgesloten in het Fort van Breendonk. Hij overleefde de gruwel en liet later aangrijpende getuigenissen na.

Rondleiding

Met Jo Van Dessel als gids trekken we in en rond het Fort met het verblijf en einde van Martial Van Schelle als rode draad doorheen de geanimeerde en boeiende rondleiding. Bij alle verplichte feiten en cijfers is het al slikken bij de gruwel die er plaatsvond, de volstrekte willekeur om gevangenen klappen te verkopen of om te brengen en talloze voorbeelden van ontmenselijking. Sommigen hielden het er amper een paar dagen vol, anderen overleefden er drie jaar. 

Achttienjarige soldaten van zowel Vlaamse als Duitse afkomst waren makkelijk manipuleerbare pionnen om almaar wredere acties te laten uitvoeren. De nazischurken die er de plak voerden, waren zelf al geen toonbeeld van mededogen. Dat werd alleen maar afgestraft. Zelfs een hond, die ook in de strip voorkomt, was een middel om repressie toe te passen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog passeerden er een kleine 3.600 gevangenen in het Fort, waarvan er 303 ter plaatse omkwamen, inclusief aan de executiepaal of aan de galg. Er zijn weleens bezoekers aan het Fort die het grappig vinden of hun ware aard laten zien door de nazigroet in de eerste kamer te brengen. Daar vonden vroeger verhoren en feestjes plaats, wat je ook te zien krijgt in de tv-reeks Breendonk.

Tussen de duizenden namen in een andere zaal blinkt ook die van Van Schelle M. 

Via een parcours van slaapzalen, cellen, de keuken, een mortuarium, het binnenplein waar gevangenen met een gebrek aan energie zand moesten afgraven om een wal op te hogen, krijgen we een beeld van hoe het dagelijks bestaan in het Fort verliep. Dat was uiteraard geen pretje.

Om het harde bestaan kracht bij te zetten, roept Jo af en toe tegen ons door Duitse bevelen van toen te herhalen. Als hij stampvoet, trilt het via de kille vloer tot in onze benen. Hij sommeert zes bezoekers om naast een bed te gaan staan en het vliegensvlug op te maken. Bij fouten was er geen eten voor de hele slaapzaal. Het bracht een gevangene van toen ertoe te verklaren: "Als er 47 onder jullie moeten creperen zodat ik blijf leven, dan zullen er 47 onder jullie creperen."

De rondleiding eindigt in het Fort in de folterkamer waar een haak boven een houten bankje met spitse hoeken de aandacht trekt. De historici zijn het er niet 100% over eens of Martial er ook werd ondervraagd, laat staan of hij met de armen op zijn rug geboeid aan de haak werd opgetrokken tot de verschroeiende pijn hem namen of feiten deed opbiechten. 

Daarna stappen we naar een pleintje helemaal achteraan het domein van het Fort. 20% van alle executies van gevangenen in België tijdens de Tweede Wereldoorlog vond daar plaats. Martial Van Schelle was er een van. Hij eindigde aan een paaltje waar hij werd doodgeschoten. Zijn naam staat tussen die van alle geëxecuteerden.

De rondleidingen met Martial Van Schelle als gezicht zijn op aanvraag en worden door Jo Van Dessel gegeven.

Enkele nuttige links:

 

Het Leven van Martial “Ti" Van Schelle: Olympiër, Businessman, Verzetsheld, Merksplas °1899 - Breendonk † 1943 verscheen op 12 november 2026 bij Standaard Uitgeverij. Het hardcoveralbum telt 112 pagina's en kost 27,50 euro. Achterin is een dossier van 8 pagina's opgenomen over het Fort van Breendonk met foto's en storyboardtekeningen van Reinhart Croon.