Onderstaande bijdrage van Jean-Pierre Fuéri verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 36 van april 2011.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 42

Over de koelkast: "Ik ontdekte dit project van Yann enkele jaren geleden door een van de interviews in Casemate. Het verhaal interesseerde me, maar omdat ik het erg druk had, vroeg ik 'm of hij dit voor mij in de koelkast wilde houden. Van zodra ik een vrij moment had, heb ik 'm eraan herinnerd."

Over de uitwisseling van blikken: "Mezek is niet alleen een luchtvaartstrip zoals deze eerste twee platen aantonen. Prent 1, ik moet hier acht personages plaatsen zonder het minste vliegtuig. Een Duitse huurlingenpiloot en krijgsgevangene staat hier tegenover de andere piloten. Ik begin altijd met voorbereidende schetsen. Het decor is een beetje verborgen, maar ik houd toch rekening met het zonlicht dat bij mij dikwijls van links komt omdat ik zelf rechtshandig ben. Op die manier valt het beter mee om schaduwen aan te brengen. Ik licht er de twee of drie belangrijkste personages uit en plaats ze centraal in de scène. Ik geef hen een gezicht en kledij om het onderscheid te kunnen maken. Deze pagina is symmetrisch opgebouwd rond het sterkste punt: de uitwisseling van blikken tussen Björn en de Duitse gevangene. Ik denk niet dat ze alkeer gekruist hebben bij de Luftwaffe, maar de gevangene voelt wel aan dat de man die tegenover hem staat anders is dan degenen die 'm beschimpen."

Over woede en afgrijzen: "Blikken zijn belangrijk. De jonge Israëlieten zijn heel zenuwachtig. Men heeft hen net een film over de Duitse luchtvaart vertoond en dat hebben ze maar moeilijk geslikt. We kunnen hier hun onbegrip en woede aflezen in hun blikken. Net zoals men het afgrijzen in de blik van Björn in de laatste prent kan zien."

Over woorden: "Woorden zijn niet nodig. Een andere scenarist had hier misschien aan toegevoegd: 'Björn kijkt met afschuw naar het liggende lichaam van zijn landgenoot, bloedend op de grond'. Maar dit is geen Blake en Mortimer!"

COMMENTAAR BIJ PAGINA 43

Over Messerschmits: "Ik ben al altijd gefascineerd geweest door vliegtuigen en alles wat vliegt, in het bijzonder uit deze periode. Maar Mezek is in de eerste plaats een verhaal over mensen. We leren beetje bij beetje dat de held grote problemen heeft, dat hij weerkerende nachtmerries heeft met steeds dezelfde beelden die leiden naar de scène op het einde van het album. Je ziet hier een onbeschadigde Messerschmitt van de Tsjeschoslovaken. Vergelijk die eens met de Mezek op pagina 47: de romp is niet vervormd door een grotere motor."

Over verontrustende interesses: "Yann heeft me enorm veel documentatie meegegeven en alles wat ik ontbrak vond ik op het net. Alles staat er, 't is ongelooflijk, alles over het Duitse leger, de Duitse luchtvaart, de Duitse denkers. Er bestaat over het algemeen gigantisch veel belangstelling voor de nazi's. Dat is toch verontrustend."

Over zeldzaam zwart: "Voor de nachtmerriescènes gebruik ik veel zwart, wat niet van mijn gewoonte is. Ook hier is de blik van belang. Je ziet die van de uit het water opduikende Björn, maar niet die van de SS'er, en dat maakt hem nog meer sinister.""

Over Björn en Lena: "De nachtelijke platen op het strand komen ongeveer in even grote getale voor als de luchtgevechten. Björn komt er alleen in voor en soms met een vrouw erbij. Deze scènes doen me denken aan Lena, de heldin van Pierre Christin en mij. Ook Lena heeft er nood aan om langdurig te baden om zich te zuiveren van alles wat men haar aandoet. "

Over het vliegtuig van Saint-Exupéry: "Alvorens aan het volgende verhaal van Blake en Mortimer te beginnen (en dat is inmiddels een feit, red.), blijf ik nog even in de luchtvaart. Voor een uitgave bij Glénat met diverse tekenaars, teken ik vier platen van De Kleine Prins*. De kleine prins, van wie ik geen fan ben, komt er niet veel in voor, maar het vliegtuig van Saint-Exupéry wel."
* In het najaar van 2011 lanceert Glénat een 24-delige Franstalige stripreeks met een adaptatie van De Kleine Prins door Didier Poli, Jean-Baptiste Hostache, Guillaume Dorison en Didier Convard als editoriaal raadgever naar de Franse piloot en schrijver Antoine de Saint-Exupéry. Tegelijk loopt op de Franse zender France 3 een 3D-animatieserie. In elk album komen extra pagina's voor die het werk zijn van bekende tekenaars. Mœbius en André Juillard bijten de spits af.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 44

Over vestimentaire etiquette: "De Egyptische luchtvaart nadert. De Israëlische piloten dragen niet dezelfde uniformen, ongetwijfeld door een gebrek aan materiaal, maar ook omdat men zich in de luchtvaart minder aan de vestimentaire etiquette hield. Ze grepen wat ze te pakken konden krijgen. Ik zuig het niet uit mijn duim, er zijn foto's die het bewijzen."

Over een mysterie: "Mecanicien Sam is een bizarre man. Hij merkt de Hebreeuwse inscripties op die iemand op de romp heeft geschilderd en vertaalt ze voor Björn. Ik vroeg me af of het niet Sam was die ze heeft geschilderd. Ik heb de indruk dat het diende om Björn te steunen. Ik heb de vraag aan Yann gesteld en hij vertrouwde me toe dat het in de buurt ligt. Maar hij weigerde het expliciet in het verhaal uit te leggen om nog wat mysterie open te laten."

Over de afstand tussen vliegtuigen: "Björn stijgt op... Ik heb enkel in lijnvluchten gevlogen, maar als een fan me zou uitnodigen voor een luchtvaarttochtje in zo'n oude machine waar nog geschiedenis aan kleeft, dan zou ik geen nee zeggen! Zes vliegtuigen in de eerste prent op pagina 45, bijna zoveel als het aantal personages in de eerste prent op pagina 42... Voor luchtvaartscènes zijn tekenaars verplicht om de afstanden tussen twee vliegtuigen te verminderen als ze wat anders willen tonen dan zwarte stipjes in een grote blauwe hemel. Maar het gebeurde net zo goed dat tijdens luchtgevechten de vliegtuigen elkaar gevaarlijk dicht naderden."

COMMENTAAR BIJ PAGINA 45

Over draaien rond de as: "Omdat ik geen piloot ben, heb ik me laten inlichten over de handelingen die nodig zijn om een vliegtuig rond zijn as te laten draaien. Het is vrij makkelijk. Kijk naar de tweede prent. Op de rechtervleugel zie je een evenwichtsklep naar beneden gericht terwijl de klep op de andere vleugel naar boven staat. Daardoor kan het vliegtuig kantelen. De handeling om de neus te liften, dus om te stijgen, wordt verzoorzaakt door de staartvleugel. Het houdt de lucht tegen en doet het vliegtuig stijgen. In de laatste prent zie je dat de staartvleugel van het Egyptische vliegtuig vernietigd is. Mijn buurman is een piloot voor toerismevliegtuigen. Hij gaf me een handleiding uit de jaren 1920, getekend door Marcel Jeanjean, die dit principe duidelijk uitlegt."

Over camouflagekleuren: "De rol van de kleuren is van belang om een vliegtuig te camoufleren in de ogen van de vijand die over hem vliegt. Het vliegtuig moet dus eenzelfde kleur hebben als de grond.Egypte is een land van woestijnen. Hun vliegtuigen hebben bijgevolg een zandkleur. Israël heeft veel groene zones, de vliegtuigen zijn groen en blauw. Ik wast een beetje in het ongewisse over de hoogte van de luchtgevechten. In de film Battle of Britain vinden ze ook nogal laag plaats. Ik heb hetzelfde gedaan. Zo zie je nog duidelijk de grond en dat geeft diepte aan het gevecht."

Over vliegtuigen en schepen: "Ik heb ze allebei getekend en kan nu wel zeggen dat zeilschepen veel moeilijker zijn om te tekenen dan vliegtuigen. Ten eerste door de kilometers touwen, het is een hels karwei. En vervolgens omdat ze op zee varen, doorgaans een horizontale lijn waarbij complexe perspectieven aan te pas komen. Met vliegtuigen ben je veel vrijer in de lucht. Net zoals in de rest van het album zie je op deze pagina geen enkel gezicht van een Egyptische piloot. En we komen niet in de buurt van het Palestijnse drama. Dat is niet het onderwerp. Mezek vertelt in het kader van de eerste Arabisch-Israëlische oorlog de tragedie van een individu die tegen zijn verleden en zijn geweten strijdt."

Onderstaande bijdrage van Paul Giner verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 19 van oktober 2009.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 83

Over paarden: "Ik mag dan al wel veel paarden hebben getekend in mijn leven, zoals in De Zeven Levens van de Sperwer, maar 't was toch al lang geleden. Ik heb een beetje de feeling verloren. Ik vind ze minder levendig, meer academisch. Ik werk misschien niet meer zoals twintig jaar geleden, maar ik amuseerde me er toch mee om weer paarden te tekenen. Pierre (Christin, de scenarist van Lena, red.) wist wel dat ik wat heb met paarden."

Over Afrika als decor: "Pierre, als grote reiziger die hij is, maakt altijd veel foto's zonder meteen te denken aan een verhaal. Het zijn geen toeristische foto's, ze leggen het dagelijkse leven vast, de schamele wijken, verkeersborden zoals ze te zien zijn in de eerste scène van Lena en de Drie Vrouwen die zich in Ausralië afspeelt. Hij reisde rond in zuid-Marokko. Zelf zocht ik decors op het internet, maar deze scène die zich in de bergen afspeelt, is een patchwork gebaseerd op diverse documenten in functie van het scenario. Het is niet echt hetzelfde Afrika als Kenya of Tanzania die we in mijn laatste verhaal van Blake en Mortimer zagen, met uitgestrekte savannes en veel wilde dieren. Ik had dus niet de indruk hetzelfde te tekenen. Pierre heeft het einde gesitueerd in de kleine wijk in Parijs waar ik woon, in de Dunois-straat aan de Vincent Auriol-laan. Daar heb ik heel wat foto's gemaakt. Ik was tevreden om een anonieme stad terug te vinden zoals ik probeerde te tonen in Het Dagboek."

Over smoelen: "Voor Najib wilde Pierre een slechterik zonder typisch smoelwerk. Met een bijna engelachtig uiterlijk, zoals in La Beauté du Diable (Franse film uit 1949 over Faust en de duivel, red.), en een ongepast randje want blonde Arabieren zie je niet vaak. In tegenstelling tot Abdel heb ik de indruk dat hij lijkt op bepaalde weerkerende personages van mij, zoals in De Zeven Levens van de Sperwer of een Hongaar uit het eerste verhaal van Lena. Het wordt misschien tijd dat ik mijn galerij personages uitbreid."

COMMENTAAR BIJ PAGINA 84

Over penselen met korte levensduur: "Ik heb dit verhaal van A tot Z getekend, van de eerste potloodlijn tot de allerlaatste kleurveeg. In deze scène gebruik ik een kleurenpalet met eenvoudigweg okeren, groene en blauwe tinten. Ik zoek naar een zekere homogeniteit. De inkting hang af van de penselen die ik in handen heb. Als ze te nieuw zijn, zijn ze te fijn, als ze te oud zijn, zijn ze te dik. Hun levensduur is relatief kort."

Over Lena's neus: "Ik heb altijd problemen met de neus van Lena. Over het algemeen heb ik zelfs last om een personage steeds hetzelfde te tekenen gedurende een volledig album. Ik gebruik geen model om me op te baseren. Ik beeld me de vooraanzichten, de profielen en de driekwartzichten in. Soms resulteert dat in een gezicht dat een beetje te veel uitgerokken is, een te vierkante kaak,... Ter compensatie blijft de blik van Lena wel dezelfde. De Blueberry van Jean Giraud verandert onafgebroken van hoofd, maar men herkent 'm toch. Per slot van rekening trekken we het ons niet aan."

Over roken: "Onze personages roken uit reactie tegen het cryptofascisme dat iedereen verbiedt tabak te gebruiken, dit of dat niet te eten, om aan lichaamsbeweging te doen, enzovoort. We hebben niet meer het recht om niets te doen, dat is ergerlijk. Ik teken het niet op een cover om mijn uitgever geen last te bezorgen, maar ik blijf hardnekkig volhouden door Blake en Mortimer hun pijp te laten roken. Hoewel er geen echt verbod is, is het uitgesloten om me te laten dicteren door dit soort sociale en morele druk. Ik zie goed in waarom Lucky Lukes sigaret is weggelaten want het is bestemd voor de jeugd. Ook al rookt hij maar half met een aan de lippen bengelende sigaret, het had wel wat. Maar de censuur die op de affiche voor de tentoonstelling over Jacques Tati is toegepast, is verbazingwekkend. Men heeft een fantastisch personage volledig verzoet. Dat is onnozel."

COMMENTAAR BIJ PAGINA 85

Over stof: "Ik had nogal wat documentatie verzameld over militaire uniformen en vrachtwagens voor een project over de oorlog in Algerije. Bij een omweg stuitte ik op een garage waar verzamelaars hun militaire voertuigen binnenbrachten om te laten herstellen. Daar stond een uiterst geschikte vrachtwagen die ik van alle hoeken en kanten heb gefotografeerd. Ik ben niet bekwaam om een wagen, een vrachtwagen of een vliegtuig uit het blote hoofd te tekenen. Ik heb een beteje witte gouache en wat doorzichtig oranje aangebracht om veeleer het stof weer te geven dan snelheid zoals in Kuifje. Het ziet er niet slecht uit."

Over ontploffingen: "In prent 5 heb ik de ontploffing van de vrachtwagen niet in beeld getoond. Ik zou het toch maar verknoeid hebben. In het eerste verhaal staat een ontploffing waar ik niet erg tevreden over ben. Ik heb dat beeld dus overgeslagen want ik vind het per slot van rekening interessanter om de ontploffing voor te stellen aan de hand van de personages die ernaar kijken."

Over schaduwenlogica: "Om mijn schaduwen te tekenen, probeer ik vast te leggen waar het zonlicht vandaan komt. Als je naar de tweede prent van pagina 83 kijkt en de laatste van pagina 85, kan je op de gebouwen zien dat het licht is veranderd. In het eerste geval komt de zon 's ochtends van de linkerkant, in het tweede geval is het al avond en komt de zon van rechts. Ik probeer toch een minimum aan logica aan te houden voor mijn schaduwen, zelfs als ik me omwille van redenen voor de leesbaarheid permitteer om soms tegengesteld te werken. Aan de speurneuzen om deze 'fouten' te ontdekken."

Over een volle planning: "Het staat me niet tegen om een derde verhaal met Lena te maken, maar mijn planning is volgeladen (in 2009, red.). Pierre heeft me al een soort van voorwoord van vijftien-twintig pagina's voorgesteld die voor een integrale zouden kunnen dienen (in het Frans bestaat er nog geen integrale versie van Lena, red.). Maar een groot werk wacht op mij. Met Yann werk ik aan het one-shot Mezek (dat inmiddels is verschenen in het Frans en in september in vertaling verschijnt, red.). Daarna pak ik een volgend verhaal van Blake en Mortimer aan dat zich zal afspelen in Engeland in de universiteit van Oxford. Ik heb er nu al zin in!"