Daedalus Don Lawrence Collection Saga Uitgaven  
 
De Commentator

Toegevoegd op 14 oktober:
Bastien Vivès over Een Zus
Christophe Alliel en Aurélien Ducoudray over De Honden van Pripyat 1


Toegevoegd op 11 oktober:

Willem Ritstier over Wills Kracht
Jean-Charles Kraehn over Tramp 11

Toegevoegd op 7 oktober:

José Homs over Shi 1

Toegevoegd op 23 september:

Frodo De Decker over De Ridder 1

Toegevoegd op 16 september:

Bruno Duhamel over De Terugkeer
De volgende auteurs leverden ook al bijdragen. Klik op hun naam om verder te gaan naar hun afzonderlijke pagina:
Ivan Adriaenssens
Pierre Alary
Sytse S. Algera
Alex Alice
Jesús Alonso en Olivier Visonneau
Anlor
Mohamed Aouamri
Dimitri Armand
Jean-Michel Arroyo

Laurent Astier
Antoine Aubin en étienne Schréder
Virginie Augustin
Philippe Aymond
Denis Bajram
Balak
Olivier Balez en Pierre Christin
Alessandro Barbucci
Jean Bastide
Raphaël Beuchot
Batem en Colman
Kristof Berte
Philippe Berthet
Georges Bess
Lük Bey
Enki Bilal
De Blauwbloezen
Olivier Boiscommun
Matthieu Bonhomme
Cyril Bonin
François Boucq
Tom Bouden
François Bourgeon
Marc Bourgne
Enrique Breccia en Xavier Dorison
Daniel Brecht
Ken Broeders
Frédéric Brrémaud
Brüno
Max Cabanes
Charel Cambré
Barbara Canepa
Paul Cauuet
Jean-Christophe Chauzy
Didier Conrad en Jean-Yves Ferri
Luc Cromheecke
Criva en Verhast
Robbert Damen
Sébastien Damour
Frodo De Decker
Nicolas de Crécy
Erik de Graaf
Aimée de Jongh
Philippe Delaby
Marissa Delbressine
Jean-Yves Delitte
Marc de Lobie
Thierry Démarez
Philippe Delzenne
Pieter De Poortere
François Dermaut
Maarten De Saeger
Jorg de Vos
Lode Devroe
Geert De Weyer
Bruno Di Sano
Terry Dodson
Thomas Du Caju
Kim Duchateau
Bruno Duhamel
Ersel
Chris Evenhuis
David Felizarda Real
Adrien Floch
Philippe Francq
Fred
Paul Gastine
Philippe Gauckler
Bruno Gazzotti
Christian Gine
Thierry Girod
Carlos Gomez en Arnaud Delalande
Eugeen Goossens
Mars Gremmen
Olivier Grenson
Griffo
Juanjo Guarnido
Richard Guérineau
Hardoc
Alain Henriet
Hermann
Eric Heuvel
José Homs
Hub
Romain Hugault
Miles Hyman
Zoran Janjetov
Jeroen Janssen
Philippe Jarbinet
Iouri Jigounov
Jim
Milan Jovanovic
André Juillard
Nicolas Keramidas
Kerascoët
Patty Klein
Hanco Kolk
Jean-Charles Kraehn
Hugues Labiano
José Ladrönn
Juan Louis Landa en Sandro Raule
Mathieu Lauffray
Christian Lax
Hec Leemans
Marc Legendre
Jérôme Lereculey en David Chauvel
Simon Léturgie
éric Liberge
Ingrid Liman
Willy Linthout
Régis Loisel en Jean-Louis Tripp
Stéphane Louis
Vincent Mallié
Milo Manara
Wauter Mannaert
Fabio Mantovani en Philippe Nihoul
Frank Margerin
Enrico Marini
Marmus
Marvano
Scott McCloud
Fabrice Meddour
Merho
Ralph Meyer
Mezzo
Gilles Mezzomo
Guy Michel en Arnaud Delalande
François Miville-Deschênes
Arno Monin
Thimothée Montaigne
Romano Molenaar en Jorg de Vos
Jean-Louis Mourier
José-Luis Munuera
Federico Nardo en Pierre Makyo
Viviane Nicaise
Peter Nuyten
Tiburce Oger
Minck Oosterveer
Danker Jan Oreel
Marcel Pagnol
Joël Parnotte
Frank Pé
Cyril Pedrosa
Frederik Peeters
Patrice Pellerin
Claude Pelet
Rubén Pellejero
Philippe Pellet
Régis Penet
Jérémy Petiqueux
Nicolas Petrimaux
Federico Pietrobon
Didier Poli en Robin Recht
Jean-Michel Ponzio
Francis Porcel
Bart Proost
Mike Ratera
Riff Reb's
Reno
Mathieu Reynès
Roberto Ricci
Willem Ritstier
Grzegorz Rosinski
Christian Rossi
Marcel Rouffa
Corentin Rouge
Kenny Rubenis
Marcel Ruijters
Paul Salomone
Riad Sattouf
François Schuiten
Olivier Schwartz
Stéphane Servain
Christophe Simon
Benoît Sokal
Kristof Spaey
Benoît Springer
Naomi J. Strijdonk
Roman Surzhenko
Yves Swolfs
Olivier TaDuc
Jirô Taniguchi
Jacques Tardi
Paul Teng
Marlon Teunissen
Béatrice Tillier
Lewis Trondheim
Albert Uderzo
Gerben Valkema
Sylvain Vallée en Fabien Nury
Steve Van Bael
Rob van Barneveld
Rob van Bavel
Daniel van den Broek en Ivan Claeys
Robert van der Kroft
Wilbert van der Steen
Michiel van de Vijver
Maarten Vande Wiele
Jean Van Hamme
Hans van Oudenaarden
Jos Vanspauwen
Olivier Vatine
Dan Verlinden
Vincent
Bastien Vivès
Thomas von Kummant
Colin Wilson
XIII Mystery
Bernard Yslaire
Zep
open brieven
 
Bastien Vivès over Een Zus
14/10
TOP
Een Zus
Onderstaande bijdrage van Jean-Pierre Fuéri en Frédéric Vidal verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 103 van mei 2017.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 138
Een Zus
Over de fietsen: "De fietsen, de bougainvillea... het vakantiedecor staat er. De vader zei nog dat hij de fietsen heeft hersteld en dat ze kunnen gaan waar ze willen. Hélène en Anthony hebben ongetwijfeld begrepen dat ze konden doen wat ze willen..."

Over de schoen: "Eerst krijg je het beeld van een traditioneel stel, de jongen vooraan, het meisje achteraan. Maar Hélène is te groot, haar voeten slepen bijna over de grond. Ik toon haar schoen, een ballerina met een plastic zool, een heel kinderlijke schoen die alle jonge meisjes droegen. Een decor, twee personages, een detail in close-up. Meer is niet nodig."

Over mooie en lelijke tekeningen: "Ik heb eens gezegd dat een mooie tekening de slechte fee van het stripverhaal is, want een striptekenaar is geen illustrator. De complexheid van een tekening mag het oog niet doen stoppen en dus de vlotte lezing niet onderbreken. Een lelijke, onbeduidende tekening geeft integendeel geen enkele informatie of emotie door. En dat lijkt me irritant, zelfs als het scenario geniaal is. Daarom raakte ik niet verder dan de twintigste pagina van Persepolis."

Over leesgemak: "Het leesgemak bevorderen is de eerste taak van een auteur. Je moet vermijden dat een lezer er zich bewust van wordt dat hij een strip leest, anders dreig je hem te verliezen. Als je geraakt wordt door het verhaal van een film, zitten we in die film. Hetzelfde geldt voor een strip. Een prent moet een situatie in een ruimte weergeven, expressies van de personages en enorm veel informatie die een lezer in een halve seconde moet opslaan. Hier teken ik de ogen van de personages niet, want die zouden automatisch de blik van de lezer getrokken hebben. Het belangrijkste is dat de lezer begrijpt dat Hélène voortaan de leiding neemt."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 139
Een Zus
Over ontbrekende wagens: "Het rustige decor bepaalt mee de sfeer. In de eerste prent is maar één streep te zien op de weg. We begrijpen dat er maar weinig wagens zijn op het eiland Île-aux-Moines. Er rijden vooral fietsen, koetsen en kinderwagens. Kinderen lopen geen enkel risico."

Over de hand van Anthony: "In prent 2 teken ik uiteraard de ogen van Anthony niet. Ik heb een goed excuus: de schaduw. En hij ziet er niet uit als iemand die let op de weg waar anderen te zien zijn. Het belangrijkste is dat we zijn hand Hélène zien vasthouden. Het is aan de lezer om zich in te beelden wat hij voelt: blij of zenuwachtig door wàt hij voelt. Die vraag stellen, houdt in dat de lezer zich een beetje in de huid van het personage waant."

Over het spel: "Ik hou ervan dat de jongen de borsten niet echt vastgrijpt. Nee, zijn hand zit er gewoon onder, enkel de duim glijdt ertussen. Misschien sluit hij de ogen om de vreugde van het aanraken te proeven. Wie weet? Hélène zou op haar zestiende ongetwijfeld nog niet zo'n ontwikkelde boezem hebben, maar het is ongetwijfeld zo hoe de jongen zich de borsten inbeeldt tijdens het vasthouden. Hun spel begint."

Over het lachje: "Onderaan is de blik van Hélène integendeel wel te zien, haar lachje ook. Als contrast voor het mooie meisje plaatste ik er het stelletje rechts bij. De vrouw heeft haar trui om haar nek gebonden en duwt een kinderwagen. De man draagt een short, rugzak, zonnebril. Conventioneler bestaat niet. Recht voor hen hen duiken Anthony en Hélène in hun eigen droom. Ze kan denken dat het stel ziet hoe Anthony haar borsten aanraakt, denken dat ze niet meer in hun kamer zijn, denken dat als ze willen spelen ze ook kunnen spelen. Haar lach wil zeggen: 'Wacht, we zullen iets leuks doen.' Wat? Dat kom je te weten als je het album leest."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 186
Een Zus
Over de kus: "Dit is een van mijn favoriete pagina's. Ze vat heel mijn adolescentie samen en waarom ik strips maak en van films hou. De kus van Hélène heeft niets te maken met de kus die ze Anthony onder de douche gaf om hem te tonen wat het is. Dat was een valse kus. Hier, in de armen van Ollie, is het een echte kus uit de films. Je voelt het verlangen, de passie. Hélène houdt haar hoofd achterover, haar lichaam wordt tegengehouden door de boom. Een boom is een teken van viriliteit. De jongen is dominant en hij heeft al een baardje."

Over de plaats van Anthony: "Anthony is op zijn plaats gezet, hij is maar een kind. Zijn ogen drukken verdriet, onmacht uit. Want hij kan er niets aan doen. Het leeftijdsverschil is te belangrijk. Wat hij daar meemaakt is zelfs niet de wreedheid van het leven, maar het leven tout court. Waar is de zogezegd welwillende, vriendelijke Hélène gebleven?"

Over de breuk: "Om de breuk tussen Anthony en Hélène te benadrukken, verwaardigt zij hem geen blik, niet op deze noch op de volgende pagina. Heeft ze hem niet gezien? Doet ze alsof ze hem niet ziet? Of komt het gewoon doordat ze bij een jongen van haar eigen leeftijd is zodat Anthony niet meer meetelt? De kaarten zijn herschud. Je zou kunnen aannemen dat ze geen affectie meer voelt voor hem. En nochtans bewijst ze hem enkele ogenblikken later het tegendeel."

Over zwart-grijs: "Op deze pagina komt enkel zwart en grijs voor. Net zoals op de volgende, waar enkel de tekstballonnen wit zijn. Mocht ik wit hebben gebruikt rond bijvoorbeeld de lichamen, zou het de aandacht afgeleid hebben van deze sterke scènes."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 187
Een Zus
Over de babe: "Er komt een meisje bij dat we tot nu amper hebben gezien. Ze heeft een biertje in de hand, maar dat houdt ze slecht vast, ongetwijfeld omdat ze al een beetje dronken is. Het is een babe die vaak voorkomt in vriendengroepjes. Een beetje onstabiel. Je voelt dat er een grote fout dreigt te gebeuren."

Over kwalijk nemen: "We beleefden net nog eeen dramatisch, stil moment. De rol van het meisje dient om ons wakker te schudden. Hélène gaat erheen terwijl ze haar haren opsteekt, ze kijkt niet naar Anthony die enkel Hélène ziet. Ze schenkt hem geen enkele aandacht. Je neemt het haar een beetje kwalijk..."

Over het haantje: "Wat me op het gebied van de opbouw interesseert, is tonen dat we hier in de wereld van adolescenten zijn aanbeland. Je voelt dat Ollie trots is op zichzelf en over wat er heeft plaatsgevonden. Hij staat fier rechtop, de borst naar voor gericht. Een jong haantje. Zo zijn jongens: hij heeft een meisje gekust, hij is de baas, het is dus uitgesloten dat de anderen zonder hem vertrekken. De nacht is donker. Op Île-aux-Moins is er geen straatverlichting. Het was dus niet nodig ogen te tonen, ze zouden niets bijdragen."

Over de praktijk: "Praktisch gezien begin ik met een storyboard met alleen maar aardappelvormen en daar teken ik direct over. Als ik voor elke prent de zichtbaarheid, de informatie en de gewenste emotie heb, ga ik over naar de volgende. Het komt wel voor dat ik die herwerk op de computer, maar steeds minder. Ik ben meer op mijn gemak om meisjes en hun lichaamshoudingen te tekenen dan een autorace in kikvorsperspectief. Het zal me ooit nog weleens lukken, maar het zou nooit geweldig zijn."


Christophe Alliel en Aurélien Ducoudray over De Honden van Pripyat 1
14/10
TOP
De Hondne van Pripyat 1
Onderstaande bijdrage van Sonia Déchamps verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 98 van december 2016.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 33
De Honden van Pripyat 1
Ducoudray over iets nieuws: "Net na Moeder Rusland stelde ik dit project voor aan Anlor. Ze hield veel van het verhaal, maar ze vond dat het niets nieuws vertelde. Ik vreesde een ogenblik dat ik in herhaling viel. Maar nee, de twee verhalen hebben niets met elkaar te maken!"

Ducoudray over regels: "In Pripyat zijn geen regels meer. Ieder is geacht in een afgebakend gebied te jagen, maar van bij de start weten de mannen dat dat flauwekul is. Het is ook een kleine metafoor. Everzwijn (de vader die we hier zien) brengt zijn zoon mee en zal hem proberen enkele regels bij te brengen op een plek waar er geen zijn. Wanneer een beschaving is verdwenen, blijven de regels over die men zelf heeft bepaald. Zijn de jagers meer waard dan de overal rondlopende honden waarop ze jagen? Naar de laatste scène te oordelen, zou je denken van niet. Zij zijn de wilde honden."

Ducoudray over plunderingen: "Pripyat was een redelijk recente en moderne stad. Tegenwoordig is het een geplunderde stad. Alles werd verhandeld op de markt voor het metaal. Op het moment van ons verhaal staan er nog twee heilige dingen: de standbeelden van Lenin en Stalin. Enkele pagina's verder komt een omaatje tevoorschijn. Zij is een beetje de tempelbewaakster van de Russische tradities. Ze heeft geen illusies, ze weet dat de plunderaars terug zullen komen en dat de standbeelden naar de schroothoop zullen gaan."

Alliel over Google Maps: "Het gebouw moest een groot, sportcomplex zijn dat een zwembad en turnzaal huisvest. Dit is het centrum van Pripyat, de vertrekplaats voor onze personages. Het is de enige plek die dicht bij de realiteit aanleunt in dit verhaal. Het is makkelijk terug te vinden op Google Maps met 360°-foto's. Heel praktisch om de details te tekenen."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 34
De Honden van Pripyat 1
Alliel over de stad: "Er zijn op het internet veel foto's beschikbaar van Pripyat. Maar wat mij interesseerde, was de staat van de stad toen de ramp van Tchernobyl toesloeg. Het verhaal speelt zich een halfjaar tot een jaar na de ramp af. Ondanks de plunderingen ziet de stad er nog wat onderhouden uit. Aurélien gaf me vrij spel om me op de stad te inspireren zonder me aan het grondplan te moeten houden. De werkelijke kerk bijvoorbeeld is moderner dan die op het einde van het album."

Alliel over bestraalde kleuren: "Pripyat werd enkele dagen na het incident geëvacueerd. De bewoners hebben het verlaten met de gedachte er op een dag terug te keren. De natuur drong zich op tot het een post-apocalyptisch decor werd. Die evolutie volgen is fascinerend. We gaven de planten en bladeren kleuren die erbij passen. Mijn idee was om een bestraalde natuur te creëren, op sommige plaatsen roodachtig. Inkleurster Magali Paillat heeft het in die richting gezocht."

Alliel over de honden: "Ik heb heel wat documentatie over honden verzameld. We hadden magere en ziekelijke dieren nodig, al maandenlang overgeleverd aan zichzelf. Het volstaat om 'skinny dogs' in Google Images te typen om het benodigde materiaal voor de scène te verzamelen. Het geeft me hartzeer, maar ik wilde bij de realiteit blijven."

Alliel over Everzwijn: "Everzwijn heeft het uiterlijk van een wildeman, een ruw en streng aspect. Het verhaal rust op de moeilijke relatie met zijn zoon Kolia. Ik heb meerdere voorstudies gemaakt en Aurélien hakte de knoop door. Everzwijn is een mix tussen een houthakker en een Russische tsaar van begin twintigste eeuw."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 35
De Honden van Pripyat 1
Ducoudray over spoken: "Hier zien we verlaten kamers. In realiteit kwamen sommige bewoners snel terug. Sommigen hadden zelfs geweigerd hun huis achter te laten en bleven er. Hou zou het met hen afgelopen zijn? Ik denk niet dat de Russische regering er echt voor gezorgd heeft om hen ander onderdak te geven. Ik vind het fascinerend dat mensen zich opnieuw vestigen in de spookversie van hun stad. En dat ze er wonen tussen de spoken van zichzelf."

Ducoudray over realisme: "Als we de richting van het fantastische willen opgaan, zoals hier, moet de realistische kaart voor 100% getrokken worden. Op de cover zijn de botsauto's een beetje een geromantiseerd beeld van Pripyat. Zo'n beelden zijn nodig! Ook de kleren zijn heel realistisch. Ik liet Christophe vrij, maar we letten heel goed op."

Alliel over Kolia: "Kolia, met zijn haar in de war, is een tengere en verlegen jongen. Ik wilde hem puur en naïef. In het album ontdekken we het drama van Tchernobyl door zijn ogen. Zijn jas is te groot voor hem. In een bepaalde zin beschermt het hem tegen zijn omgeving."

Alliel over Sputnik: "Sputnik is een grappig personage. Het scenario omschreef hem als een slanke persoon in kostuum. Zijn uiterlijk kwam vanzelf, als een evidentie."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 36
De Honden van Pripyat 1
Alliel over beelden in het hoofd: "Ik kende Auréliens werk door The Grocery en Championze. Het onderwerp van De Honden van Pripyat leek me moeilijk, maar het scenario beviel me meteen. Net na het lezen doken beelden in mijn hoofd op. Dit eerste deel was een ware, grafische uitdaging. Ik heb er veen energie in gestopt."

Ducoudray over verdere verhalen: "Ik blijf verhalen over Rusland maken... maar ik moet het wel laten om revolutieliederen voor de tekstballonnen te schrijven!"

Ducoudray over foto's en documentaires: "In een ander leven was ik fotoreporter en ik wilde me op het audiovisuele storten. Rond mijn twintigste stuitte ik op documentaires over landen in het oosten die me aantrokken door hun schoonheid. Zonder precies onderwerp toonden ze het dagelijkse leven van de mensen. Enorm vervelend, maar o zo mooi. Een van mijn favoriete documentaires was Highway die zich afspeelt in Kazakhstan. Het is het verhaal van een klein circus. Een familie met een bestelwagen stopt in alle dorpen. Onderweg vinden ze een gewonde arend, ze verzorgen hem en ze geven hem een plaatsje in hun voorstellingen. Een uur lang gebeurt er niets. Niets! Maar de schoonheid van elk beeld is om van achterover te vallen. Er verstrijken bijna vijf minuten in de bestelwagen met alleen een panoramisch zicht van de kinderen die achterin slapen en de vader die rijdt. Je blijft hangen van de eerste tot de laatste seconde. Al die documentaires hebben mij veranderd. Ik hou veel van fotografen uit het oosten. Het valt niet mee om de Tjechische, van oorsprong Franse fotograaf Josef Koudelka te verbeteren. Hij is nu 79 jaar."


Willem Ritstier over Wills Kracht
11/10
TOP
Wills Kracht
Bij Uitgeverij SubQ verscheen de graphic novel Wills Kracht waarin stripmaker Willem Ritstier vertelt over het proces dat zijn echtgenote Will doorliep nadat ze een knobbeltje in haar borst vaststelde en de diagnose borstkanker kreeg. We nodigden Ritstier uit iets over zijn album te schrijven. De illustraties zijn vroegere versies van pagina's en losse illustraties die niet in de uiteindelijke versie voorkomen.

Het verhaal was al geschreven
"Na een proces van vijf jaar leven naar de dood was daar het onvermijdelijke einde en ontstond er een enorme leegte. Het leven ging door, maar de leegte bleef en hoe ging ik die weer langzaam op-/invullen? Mijn eerste gevoel was om dit met woorden te doen en een boek te schrijven over de afgelopen vijf jaar, maar uiteindelijk voelde dat niet goed. Toch wilde ik iets met mijn gevoel doen, iets maken dat ook mijn overleden echtgenote recht zou doen.

Zo ontstond het idee om er een strip van te maken, maar niet in de stijl die ik normaal hanteerde, de dikkeneuzenstijl. Het moest subtieler, anders, meer volwassen, maar ik kende ook mijn beperkingen.

Wills Kracht
Ik ontwikkelde, zonder het te beseffen, een 'nieuwe' stijl en er ontstond een min of meer grafische vorm waarin zich steeds weer nieuwe wetten aandiende. Dat maakte wel dat ik sommige scènes regelmatig moest aanpassen qua stijl en zelfs twee keer op de helft besloot om het hele verhaal te hertekenen.

Wills Kracht
Dat maakt dat deze versie de derde is, maar ook hierin heb ik nog diverse scènes hertekend. Vanaf het begin had ik het idee om de gezichten niet in te vullen met ogen, neus en mond en de emoties zoveel mogelijk in de beweging te leggen.

Ook zocht ik naar andere indelingen van de pagina's. Van zes plaatjes per pagina ging ik terug naar maximaal vier plaatjes, waardoor er een beter vertelritme ontstond. Ook kon ik hierdoor meer spelen met de pagina-indeling en kwam ik voor mijzelf regelmatig tot verrassende oplossingen.

Daarnaast moest er ook een duidelijke keuze worden over wat ik wilde vertellen, want een verhaal van duizend pagina's zag ik niet zo zitten. Het was vooral een kwestie van schrappen en schaven. Hierdoor ontstond er een verhaal dat werd verteld in fragmenten die er toe deden.

Wills Kracht
Ongebruikte pagina.

In de loop van 2015 kwam het werken aan Wills Kracht een aantal maanden stil te liggen. Even overwoog ik zelfs helemaal om te stoppen, maar mijn nieuwe partner en een dierbare collega spoorde mij aan om toch zeker verder te gaan. En ook volgens mijn kinderen moest ik er niet mee ophouden.

Eind 2015 begon ik daarom weer te werken aan nieuwe pagina's. Vanaf dat moment stuurde ik regelmatig pagina's naar mijn kinderen en mijn partner. Daar haalde ik ook mijn feedback uit en moest ik af en toe wat plaatjes aanpassen.

Wills Kracht
Wills Kracht

Op het moment dat het verhaal bijna klaar was, werd het tijd om te beslissen of ik het ook uit wilde laten geven, want het was wel een heel persoonlijk document geworden. Ook bij deze beslissing werd ik geholpen door mijn dierbaren.

Na overleg met mijn collega, Ger Apeldoorn, besloot ik begin 2017 om mijn werk naar Soul Food Comics en Uitgeverij SubQ op te sturen. Beide uitgevers reageerden verrassend snel en uiteindelijk koos ik voor SubQ.

Wills Kracht
Op dat moment waren er honderdtwintig pagina's klaar en moest ik minstens nog dertig of veertig pagina's erbij tekenen. Ik werkte fulltime aan de nieuwe pagina's en ik ging op zoek naar een geschikte cover. Dat werd een ware rollercoaster. Het waren de pagina's over de laatste levensfase van Will. Ik beleefde die hele periode weer opnieuw met de nodige emoties.

Ineens was daar de laatste pagina (in het boek is dat pagina 157). Alles in mij zei dat het zo wel goed was. De pagina's die daarna kwamen (pagina 158 tot 164) waren al een tijdje klaar en vertelden in het kort nog een keer de weg die Will was gegaan van een jonge vrouw van 45, die in 2004 een knobbeltje in haar borst ontdekte en als gevolg daarvan vijf jaar later overleed op 26 juni 2009.

En nu, ruim 8 jaar later is er Wills Kracht, een ode aan een sterke vrouw, mijn vrouw Agatha Wilhelmina Ritstier - van der Voorden, moeder van Veerle en Alwin."


Wills Kracht
Wills Kracht


Jean-Charles Kraehn over Tramp 11
11/10
TOP
Tramp 11
Onderstaande bijdrage van Sonia Déchamps verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 105 van juli-augustus 2017.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 8
Tramp 11
Over het prille idee: "Nadat Patrick Jusseaume en ik besloten samen te werken, stelde ik hem verschillende verhalen voor, maar die bevielen hem niet. Op een dag vroeg ik hem of een verhaal over het vrachtvervoer hem aanstond. Hij woonde in Rouen en net als ik heeft hij in zijn jeugd in Afrika gewoond. Net als ik heeft hij ook veel vrachtschepen gezien. En hij was dus dol op dat idee. Toen ik hem voorstelde om het over een koopvardijschip te hebben in de jaren 1950, antwoordde hij me dat hij zich niets anders had voorgesteld. De vrachtschepen stonden in die periode voor verre, exotische reizen. In de jaren 1970 was dat niet langer het geval."

Over het vertellen van een verhaal: "Een verhaal vertellen is de lezer uitnodigen om in een wereldje te stappen. We documenteren ons en we proberen geloofwaardig te zijn, ook al moeten we soms binnenwegen nemen. En vooral vermijden we een didactisch beeld te schetsen van de koopvaardij in de jaren 1950!"

Over de jaren 1950: "Edgar P. Jacobs liet zijn personages evolueren. De wagens waren in de loop van de albums ook niet dezelfde. Blake en Mortimer zijn tegenwoordig verankerd in de jaren 1950. Hetzelfde geldt voor Calec."

Over beperkingen: "Het vervolg schrijven op een verhaal dat 24 jaar geleden tot stand kwam, heeft zijn beperkingen. Je moet rekening houden met wat er al is geschreven en je moet jezelf vernieuwen. Je moet de coherentie van de intrige in de gaten houden en de coherentie van het personage. Dat is het moeilijke aan een scenario voor een lange serie."
Patrick Jusseaume:
"De emotie die tot uiting komt bij het lezen van de tekst inspireert de expressie van het gezicht, en de blik van Calec. Hij werd harder in de loop van de verhalen. En de natuurlijke evolutie van de tekenstijl komt daar ook nog bij."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 9
Tramp 11
Over helden met zwaktes: "Calec ontdekt verborgen wapens op het schip waar hij sinds kort de eigenaar van is. Hij heeft werk nodig om zijn geld te verdienen. Hij gaat dus zelf smokkelen, maar hij vindt dat stelen van dieven geen diefstal is. Maar dat loopt slecht af... Ridderlijke verdedigers van weduwen en wezen zijn het soort helden uit de jaren 1950, 1960. Lezers verlangen nu complexere personages. Het is gemakkelijker zich te identificeren met iemand die zwaktes heeft, zoals lafheid, zoals wij er hebben."

Over familie: "Het verhaal begint met een grote storm. De vrouw en de dochter van Calec reizen mee, maar ze zijn veilig. Niet alleen neemt Calec risico's voor zijn schip en zijn familie, maar bovendien wordt Rosanna buitengesloten. Dat kan niet werken... Uiteindelijk is een zeeman, zeker in deze periode, altijd een beetje alleen, een beetje ontworteld."

Over de schaal: "Dit vervoer is tegenwoordig kleinschalig. Nu gaat het om vrachtvervoer op enorme schaal. Miljardairs en landen vervoeren nu."

Patrick Jusseaume over de overname:
"Een boot tekenen is altijd delicaat! De nationale marine heeft me vaak uitgenodigd om mee aan boord van verschillende schepen te varen. Ik vertrok met mijn schetsboek onder de arm... Het was telkens een onvergetelijke ervaring! Mijn ziekte belette me dit album tot aan de thuishaven te varen. En wie beter dan de eigen scenarist, die zelf ook tekenaar is, kon de serie overnemen?"


COMMENTAAR BIJ PAGINA 42
Tramp 11
Over een nieuwe tekenaar: "Ik had de laatste vijf pagina's van het vorige album al getekend. Toen we wisten dat Patrick de tweede helft van dit avontuur niet zou kunnen tekenen, nam ik het liever over. Maar als we een andere tekenaar vinden die echt in de geest van Patrick kan werken, zou hij de reeks verder mogen tekenen. Indien niet ga ik ermee door."

Over de tekenstijl: "Niet eenvoudig om in Patricks voetsporen te treden. Ik wilde niet in zijn stijl werken. Zijn stijl is realistisch, volgens de klare lijn, maar doordrongen van zijn persoonlijkheid. Moeilijk om door iemand anders te laten tekenen. Hij moet gewoon in zijn geest blijven werken. Klare lijn, zwarte vlakken die als schaduw dienen, heel weinig arceringen of potloodeffecten. Ik heb veel moeten aftasten. Patrick gaf me twee, drie tips en we begonnen eraan. Al snel besprak ik met uitgeverij Dargaud dat het onmogelijk was om in de stijl van Patrick te werken. Vandaar de beslissing om het verhaal in twee delen te splitsen."

Over het gebouw: "Voor het gebouw in de eerste prent gebruikte ik een foto die ik heb aangepast. Je mag nooit zomaar een foto overtekenen. Ik heb me er dus op gebaseerd voor de architectuur en de stijl, maar het oorspronkelijke gebouw in Ethiopië was veel armzaliger. Ik heb het daarom wat gerenoveerd!"

Over de personages: "Moko was nog niet getekend of geschetst door Patrick, ik had dus vrij spel. Ik heb een foto met het vooraanzicht van een Ethiopiër genomen. En ik heb er een zijaanzicht en een driekwartprofiel bij uitgevonden. Voor de andere personages had ik het in het begin moeilijk, maar uiteindelijk schiep ik er veel plezier in om de personages die al zo lang vertrouwd zijn, onder mijn potlood tot leven te brengen."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 43
Tramp 11
Over voorbeelden: "Behalve zijn hoekige neus heeft Calec een behoorlijk neutraal gezicht. Toen Patrick hem begon te tekenen, was hij een basisheld, een klassieke knappe kerel. Hij had minder persoonlijkheid en hij was minder goed te vatten. Nevenpersonages die recht voor de raaps, dikker, magerder, lelijker zijn, zijn makkelijker om neer te zetten en leuker om te tekenen. In de tekeningen moeten dingen aangevoeld worden en niet zomaar gekopieerd worden. Veel tekenaars imiteren de tekenstijl van Jean Giraud. Maar zijn aanvoelen nabootsen is onmogelijk. Daarom moet je je altijd losmaken van je voorbeelden om de eigen persoonlijkheid aan bod te laten komen."

Over de inkleuring: "Mijn vrouw deed de inkleuring. Ze is geen tekenares. Dat was een moeilijkheid. Patrick deed zijn eigen inkleuring en de inkleuring van een tekenaar is dikwijls sterker, in die mate dat het nog meer de tekeningen uitspeelt. Hij weet perfect waar hij schaduwen en licht moet aanbrengen op de gezichten die hij heeft gecreëerd. Een andere moeilijkheid was dat Patrick op de traditionele manier werkt met penseel en aquarel terwijl mijn echtgenote is overgeschakeld op een digitale inkleuring. Er is dus een grafisch verschil en een verschil in inkleuring... Niet erg, we hebben vooral geprobeerd in de geest van Patrick te werken."

Over een diplomatiek incident: "Mijn schoonbroer, die deze landen veel heeft bezocht, merkte een grote fout op in de tekeningen. Ik had de schoenen van de personages die op het tapijt zitten aan gelaten. Daar had ik absoluut niet aan gedacht. We zijn ontsnapt aan een diplomatiek incindent."


José Homs over Shi 1
07/10
TOP
Shi 1
Onderstaande bijdrage van Jean-Pierre Fuéri verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 99 van januari 2017.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 43
Shi 1
Over Millennium: "Ik heb de ultramoderne wereld van Millennium achter me gelaten voor het Engeland in het midden van de negentiende eeuw. Normaal gezien is het afscheid definitief. Nochtans... heb ik wel affectie voor sommige personages van Stieg Larsson. Wie weet..."

Over warm en koud: "De twee prenten van de bedelaarster, met koude, blauwe tinten, zijn een herinering aan de vorige scène die zich op straat afspeelt. Ze versterken de eenzaamheid van het onderdrukte meisje dat terug in de regen wordt gestuurd in Londen. En het accentueert de coconachtige eigenschap van de goed verwarmde en verlichte kelder. Dit tijdperk spreekt mij uitermate aan. Zidrou en ik wilden een fictief avonturenverhaal vertellen in een historisch concreet kader. Voor de rest hadden we vrij spel. Ik heb heel wat documentatie verzameld. Ik moest alleen anachronismen vermijden en geen historische blunders begaan. Dankzij documentatie uit die periode, waaronder daguerreotypes, kon ik een geloofwaardig Crystal Palace reconstrueren."

Over lingerie: "De onderkledij van van rijkere dames waren heel gevarieerd — ik vond een hele verzameling — maar heel zedig. Daar zoek ik naar als Zidrou een erotisch detail zoekt. Aan mij om daarmee te spelen. Daarom is de outfit van Jennifer gebaseerd op Victoriaanse illustraties (waarvan sommigen ronduit erotisch zijn) die eerder de lingerie tonen van courtisanes. Jennifer was een vrije vrouw. We kunnen ons voorstellen dat ze het fijn vindt om haar kleren uit te trekken."

Over actualisatie: "De vrouwen van toen hadden rondere vormen. Jennifer zou met haar fijne armen vandaag een fotomodel kunnen zijn. Maar als we willen dat de lezer zich identificeert met onze acteurs moeten we hen actualiseren."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 44
Shi 1
Over details: "Een inzet van meerdere prenten op een aflopend beeld. Dit systeem gebruik ik vaak. Het houdt het werk esthetisch bij elkaar en het geeft er persoonlijkheid aan wat me onderscheidt van mijn collega's. Ik amuseer me met het schaven aan details in elke prent die de pagina's wat lichter maken. Dat kan geen kwaad, want de Victoriaanse stijl is het summum van overladenheid."

Over een relatie: "Textiel dat naar beneden glijdt, lichamen die onthuld worden... Natuurlijk proberen we hier een wat ambigue relatie op te bouwen tussen de meisjes. Ze zijn zo mooi en verschillend en het was dan ook geen onmogelijke opgave. Toevallig waren de eerste scenario's die ik van Zidrou heb getekend intimistische verhalen over een stel dat samen een bad neemt."

Over de demon: "Nee, die demon is geen van de vele yokai uit de Japanse verbeelding en die zogezegd in hun steden spoken. Ik wilde absoluut een eigen originele demon creëren en hem een echte persoonlijkheid geven. Om hem samen te stellen, heb ik me gewoon gebaseerd op klassieke Japanse tatoeages. En dit is slechts het begin. Shi wil vier zeggen, er komen vier albums en normaal gezien dus vier demonen."

Over de eerste afspraak: "Onze eerste afspraak vond plaats in een keldertje in Barcelona. We hebben gedronken, gelachen, over films, strips en boeken gepraat. Toen ik wegging dacht ik nog dat we amper over ons stripproject hebben gepraat. Maar alles was al aanwezig in dat weinig ernstige gesprek. Mijn liefde voor de Japanse cultuur, oude, muffe gebouwen, mooie meisjes en het avontuur. Al wat in Shi zit dus!"


COMMENTAAR BIJ PAGINA 45
Shi 1
Over stoom: "Ik weet het, we zullen wel commentaar krijgen dat het water nog warm is en dat er stoom zou moeten zijn zoals op de vorige pagina. Daar heb ik het over gehad met Zidrou. De pagina is al zo volgeladen en stoom zou een zekere verwarring scheppen. Mijn inkleuring bevat veel textuur en daar ook nog eens stoomwolkjes aan toevoegen, zou niet werken. Ik hoop dat de inkleuring de gewenste warmte duidelijk maakt."

Over de baby: "De dode baby die haar moeder in haar armen houdt, is van curciaal belang, het is een symbolisch element en trekt ons verhaal op gang. Moest hij dan al niet wat eerder getoond worden? Dat denk ik niet. Het zou dan een grotesk beeld geweest zijn dat niets zou bijgedragen hebben aan het verhaal. Vooral omdat hij ook in de volgende delen voorkomt. Als hij elke keer op een expliciete manier zou getoond worden, zou hij zijn aandoenlijke karakter verliezen en zou het zelfs een bijna komisch personage kunnen worden."

Over de oven: "In deze ruimte wordt de was gedaan, zoals de mand met linnen, het strijkijzer en vooral de oven met steenkool aangeven. Er is onderaan links een stuk van de oven te zien (let erop dat we hier opnieuw enkele prenten op een grote aflopende prent plaatsen). Daar houdt Zidrou erg van. De oven is een beetje verder van belang en Zidrou wilde niet dat de lezer die op het laatste moment zou ontdekken. Maar we krijgen die beetje bij beetje te zien. Hier is hij gedeeltelijk te zien. Op de volgende pagina zien we hem grotendeels in de schouw met een zak steenkool ernaast. Dit model is terug te vinden in wasplaatsen van huizen uit die tijd. Hij moest zowel water als de ruimte verwarmen om het linnen te drogen."



COMMENTAAR BIJ PAGINA 46
Shi 1
Over expressies: "Op de vorige pagina geven het gezicht van de huismeid en de ladderzatte zoon goed hun toestand weer. Hier is Jennifers gezicht vervormd door de woede. Ik benadruk graag de gevoelens van mijn personages en toon graag hun bij voorkeur heetgebakerde expressies. De Engelse satitische krant die we tonen, heeft echt bestaan. Ik vond een voorpagina van die Punch."

Over het Crystal Palace: "Ik hou van mijn personages, ik waardeer ook hun grote verhalen die een deel van onze geschiedenis vormgeven. In het eerste deel ben ik tevreden van het Crystal Palace. Ik moest het exorbitant tonen, een maximale indruk van luxe geven, een luxe die de ijdelheid en hoogmoed van de machtigen symboliseert en die duidelijk de kloof tussen de hogere klasse en de volksklasse toont. Ik bespaarde dus niet op het decor en gaf er mijn spektakelvisie op. Maar alles had zijn aangename kant en was leuk om te tekenen. En een mooi meisje zoals hier schenkt mij even veel plezier als het Crystal Palace."

Over Cole: "Henry Cole heeft echt bestaan, hij was de bouwpromotor van het Crystal Palace-project. Maar daar stopt de realiteit. De ondankbare rol die wij hem gavenn, is pure fiuctie."

Over de inkleuring: "Ik kleur in met de computer met een techniek die dicht aanleunt bij mijn rechtstreeks in kleur geschilderde platen. Met de computer werk ik sneller en de correcties zijn veel eenvoudiger om uit te voeren."


Frodo De Decker over De Ridder 1
23/09
TOP
De Ridder 1
Over het begin: "Het idee voor De Ridder is ontstaan uit een krabbeltje in een schetsboek. Ik was op weg naar de Frankfurter Buchmesse, een hele rit, en om de verveling te verdrijven was ik wat aan het krabbelen. Dat eerste tekeningetje had meteen 'iets' waardoor ik wist dat ik hier iets mee moest doen. Ik speelde al een tijd met het idee om een gagstrip te maken. Het leek mij erg leuk om dagelijks of wekelijks een stripje te hebben dat door een hoop mensen gelezen wordt. In de Buchmesse heb ik me, na natuurlijk eerst rondgelopen te hebben, aan een tafeltje gezet en begon ik gags te verzinnen. En dat ging verbazend makkelijk. Na een halfuurtje had ik al een vijftal gags. Thuis werkte ik meteen de beste uit. Toen ik er een tiental had, bood ik ze aan redacties aan. Met het bekende gevolg."


De Ridder 1
Over de tekenstijl: "Het hoofdfiguurtje heeft natuurlijk voor een groot deel de tekenstijl bepaald. Ik wou het vooral wat losser tekenen dan mijn vorige reeks, Otto, die in een vrij strak stramien zat. Voor De Ridder probeer ik me dan ook zo weinig mogelijk beperkingen op te leggen. Zowel qua humor, tekenwerk, decoupage als inkleuring."


De Ridder 1
Over gags in twee stroken: "Ik weet eigenlijk niet goed meer waarom ik voor gags in twee stroken heb gekozen. Maar het bevalt me wel. Twee stroken geven wat meer ruimte om een verhaaltje te brengen dan één strook. Maar ook hier geen beperkingen. Als ik zin heb om twee gags te tekenen in één strook of een volledige pagina dan doe ik dat gewoon. Ik heb me zelfs voorgenomen om eens een paar kortverhaaltjes van vier à vijf pagina's te schrijven."


De Ridder 1
Over de onderwerpen: "Ik heb ondertussen gemerkt dat ik drie hoofdonderwerpen heb. In de eerste plaats de middeleeuwen. Een link leggen tussen typisch middeleeuwse gebruiken en hedendaagse fenomenen levert vaak erg leuke grappen op.


De Ridder 1
Over sprookjes en Disney (onderwerp 2): "Het handige aan sprookjes is dat ze in ons collectief geheugen gegrift staan, of toch de bekendste. Dat is erg handig, zo volstaat het om een meisje met een rood kapje en een wolf te tekenen om direct een heleboel associaties bij de lezers op te roepen. Vaak gebruik ik de Disney-versie van de personages. Omdat die het bekendst zijn en ook wel omdat die figuren gewoon geweldig ontworpen zijn."


De Ridder 1
And last but not least: populaire cultuur (onderwerp 3): "De reden is een beetje dezelfde als bij de sprookjes. Het zijn weer onderwerpen die in ons collectieve geheugen gegrift staan. Ik vind het ook erg leuk om bekende figuren te herwerken naar mijn eigen stijl."


De Ridder 1
Af en toe een beetje sadistisch: "Zoals gezegd leg ik mezelf zo weinig mogelijk beperkingen op. Maar dat levert natuurlijk ook soms gags op die wat scherper zijn en die wellicht niet door iedereen even hard worden gesmaakt. Zo had ik eens een gag over Jeanne d'Arc gemaakt die ik zelf best grappig vond. Bij Eppo, waar hij gepubliceerd zou moeten worden, hebben ze hem echter geweigerd wegens 'te bloederig en te Monty Pyton'. Dat laatste vond ik eigenlijk een compliment. Ik kan zelf goed lachen om sadistische grappen. Hieronder staat een van mijn favorieten uit het album (de prenten zijn wat herschikt ten voordele van de leesbaarheid)."

De Ridder 1


Bruno Duhamel over De Terugkeer
16/09
TOP
De Terugkeer
Onderstaande bijdrage van Antoine Béhoust verscheen eerder in het Franse stripmaandblad Casemate nummer 100 van februari 2017.

COMMENTAAR BIJ PAGINA 16
De Terugkeer
Over de held vanuit het niets: "Ik heb deze vier platen uitgekozen omdat ze het betonprobleem aan de kust aantonen. We komen te weten dat Cristóbal op het toppunt van zijn roem staat wanneer hij naar zijn eiland terugkeert. Maar hij is een held die vanuit het niets komt. De lezer kent hem en al zijn drijfveren nog niet. Hij lijkt op zijn gemak en lijkt als man zijn plaatsje gevonden te hebben in de volwassen wereld, maar twee pagina's verder beseffen we dat hij net als iedereen nog een beetje een kind in zich heeft. En nog een koppig kind ook."

Over hypotheses: "Waarom keert hij terug? Niemand weet het. De lokroep van zijn roots? Kwam hij tot het besef dat hij in New York nooit de artistieke carrire zou krijgen waarvan hij droomde? Die hypothese wordt trouwens verondersteld door de journaliste die zijn vrouw zal worden wanneer ze hem enkele pagina's later vraagt of hij gewoon terugkwam of hij integendeel is gevlucht. Misschien denkt hij meer macht te hebben in de beslotenheid van een eiland. Omdat hij nog niet oog in oog staat met de verschrikkingen op de volgende pagina zijn alle hypotheses mogelijk. Maar hij onthult vooral wat zijn achilleshiel zal worden: een artistieke en esthetische zoektocht die een stoorzender wordt voor zijn 'politieke' wens."

Over tegengestelde kleuren: "Dit is een flashback. Over het algemeen gebruikt men zwart-wit om het verleden in beeld te brengen en kleur voor het heden. Ik doe precies het tegengestelde in dit album, op ŽŽn detail na. Ik heb de kleurtinten veranderd om de verandering van scne te benadrukken. Door de tweekleurentonen kan ik beter met belichting werken dan bij de scnes in kleur en kan ik de lijnen en de zwarte vlakken opwaarderen."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 17
De Terugkeer
Over het misbaksel: "Hier staat dan het misbaksel. Cristóbal voelt het als een stomp in de maag aan wanneer hij ontdekt hoe de kustlijn is opgeofferd door betonnen flatgebouwen in aanbouw. Op de autoradio is een lied van Bob Dylan te horen. In tegenstelling tot wat de lyrics beweren, worden niet de deur van de hemel geopend, maar eerder die van de hel."

Over ritme: "Om weidse decors te kunnen tekenen, heb ik hier gekozen voor drie stroken. Het ritme is ook contemplatiever. Als het vooruit moet gaan, kies ik voor vier stroken. Ik hou van ritmeveranderingen."

Over magische wagens: "Ik heb hier voor een Amerikaanse oldtimer uit de jaren 1970 gekozen. Doorgaans worden oldtimers uit de jaren 1950 getoond. Ik vind die wagens magisch. En hun vintage kantje laten toe om meteen de periode vast te leggen. Maar het album is een grote mengelmoes. Ik heb er ook een Franse DS, een Ford-pick-up, een Italiaanse Autobianchi en een kubistische Ami 6 in getekend."

Over verfijnen: "Ik heb op de traditionele manier getekend, met potlood en daarna met Chinese inkt. Maar mijn originelen dienen alleen als basis, want ik herwerk die urenlang op een tekentablet voor ik de kleuren toevoeg op de computer. Ik verfijn het lang, want nadat ik mijn ge•nkte tekenplaat heb gescand, vind ik nog volop schoonheidsfoutjes. Door van drager te veranderen, kan ik een stapje terugzetten van mijn werk."


COMMENTAAR BIJ PAGINA 18
De Terugkeer
Over twee werelden: "Deze pagina staat in schril contrast met pagina 16. Daar zie je iemand uitstappen die uitstraalt dat hij een internationale kunstenaar is, iemand die zelfzeker is terwijl hij zich ophoudt in een gemediatiseerde wereld die hij beheerst. Hier is hij weer in zijn familiale wereld waar hij al snel zijn plaats als kind terugvindt. Hij zit op de vensterbank als een zeventienjarige jongen terwijl hij zijn sigaret in het bijzijn van zijn moeder rookt die hem een beetje de les spelt. Zodra de vader binnenkomt, loopt het in het honderd. Ze twisten al jaren zonder uitkomst."

Over onmacht: "Ik ben geen heethoofd in de zin dat ik van nature niet zenuwachtig ben. Maar als ik met onmacht te maken krijg, kan ik makkelijk uit mijn sloffen schieten. Als ik geconfronteerd wordt met onrechtvaardigheid of onbegrip heb ik niet echt het verstand om mijn onmacht in bedwang te houden en de situaties te be•nvloeden of onschadelijk te maken. Ik ben meer het soort dat regelrecht tegen de muur loopt. Het is een karaktertrekje dat ik deel met mijn personages."

Over eigen scenario's: "Als tekenaar was ik altijd gefrustreerd om het scenario druppelsgewijs te krijgen zonder goed te weten waar ik heen ging. Sinds kort schrijf ik mijn eigen verhalen. Eerst deel ik de scnes op en schrijf alle dialogen uit. Als de uitgever groen licht geeft, heeft hij het hele scenario al in handen en al snel ontvangt hij de potloodversie van alle platen. Het gaat eigenlijk om gedetailleerde bladschikkingen waarop alle elementen en de mise-en-scne staan. Vanaf deze stap duurt het voltooien van een album als De Terugkeer een jaar."



COMMENTAAR BIJ PAGINA 19
De Terugkeer
Over het hoofdpersonage: "Dit is een compleet verhaal. Er is geen enkel vervolg voorzien. Maar ik zou een verrijkte versie kunnen bedenken, want ik heb het gevoel dat ik sommige dingen heb laten liggen. Het zou onmogelijk geweest zijn er een abum van vijfhonderd pagina's van te maken, maar in een bijlage zou ik dieper kunnen graven in heel wat personages en sommige vragen in het verhaal uitwerken. In tegenstelling tot wat Cristóbal denkt, is hij niet het hoofdpersonage. Dat is het eiland. Daarom staat hij minuscuul op de cover."

Over massieve personages: "Ik wilde massieve personages, wiens uiterlijk uit steen gehouwen lijkt. Het zijn monsters voor hun omgeving die alles op hun weg verslinden. De jonge Cristóbal is een soort prins op het witte paard, een soort rockster. En na verloop van tijd begint hij op zijn vader te lijken, een man als een berg."

Over het volgende album: "Mijn volgende album, dat in het Frans bij Grand Angle (een imprint van Bamboo, red.) zal verschijnen, wordt een historisch drama, maar grappig. Ik heb me op een actueel gegeven aan de Normandische kust gebaseerd: de achteruitgang van de kliffen aan de Côte d'Albâtre waar ik oorspronkelijk vandaan kom. Het fenomeen is de laatste tijd versterkt door de klimaatverandering. Het verhaal speelt zich af in een dorpje met een burgemeester aan het hoofd die wat te autoritair is in zijn voornemen zijn burgers te beschermen. HIj komt tegenover een oud vrouwtje te staan dat met klem weigert haar huis te verlaten omdat ze geen gevaar ziet in de dreiging. En met een reden: ze is blind!"
TOEKOMST
Te Verschijnen
Op Stapel
TOPPERS
13 x XIII
14-18
De 25 bekendste konijnen
20 jaar Arcadia, 20 topstrips
25 jaar Vrije Vlucht
30 jaar Kiekeboe
49 Kanjers van Oranje
50 jaar De Rode Ridder
60 jaar Nero
70 jaar Kuifje-weekblad
Aantrekkelijkste Heldinnen Top 540
Asterix Top Six
Batmanspecial
BelgenTop 100
De Blauwbloezen Top 49
De Grenzeloze Top 500 (2010)
De Grenzeloze Top 500 (2012)
De Honderd Hoogtepunten van Willy Vandersteen
De Rest van de Wereld Top 50
FransenTop 100
Jaartoppers
Jommeke Top 10
Koppeltjestop 20
Napoleon in de strip
ReeksTop 50
Robbedoes
Schrijvers over Strips
Schurken- & Feeksentop
Star Wars
Suske en Wiske: 70 stroken in 70 dagen
Urbanus Top 15
De Wereld rond Franquin
Westernstrips